Teneke ile tıbbın ve eczacılığın buluşması üzerine ilginç bir kitap…
Kıymetli koleksiyoncu dostum Kemal Sunam, Kemal Ağabey geçenlerde aradı. Sevgili Mert, Paris’te dolaşırken ilginç bir kitap elime geçti, adı “Tıp ve Eczacılıkta Teneke” İşine yarayacağını düşünerek aldım, sana gönderiyorum dedi.
Benim için bundan daha ilginç bir başlık, daha ilginç bir konu olabilir mi acaba?
Tahmin edeceğiniz gibi telefonu kapattıktan sonra bende heyecanlı bir bekleyiş başladı. Ertesi gün kitabı elime aldığımda bir süre içine bakamadım. Sayfalarını çevirmeye başlar başlamaz kitap, kokusu, baskısı, renkleri ile beni ortaokul-lise yıllarıma götürdü. Hemen kitabın basım yılını aradım, 1979’muş. Bir süre 1980’lerden günümüze fotoğraf ve baskı tekniğinin ne derece gelişmiş olduğunu düşündüm, boş bakışlarla sayfaları çevirdim durdum… Koklayarak…
Neden sonra incelemeye başladım. Kitap küçük çaplı bir koleksiyondan oluşuyordu. Çoğunlukla hastanelerde kullanılan teneke kaseler, maşrapalar, loğusalık döneminde kullanılan leğenler, ördekler, teneke biberonlar, buyotlar (yatakları ısıtmaya yarayan kaplar), tükürük hokkaları, lâzımlıklar, krem kavanozları, sülük kapları, bideler, lavman cihazları, ovül kalıpları…
Aslında bu tip objeler zaman zaman elimden geçmiyor da değildi. Ama sıkılarak itiraf etmeliyim ki, bu tür malzemelere hep soğuk bakmış, “hastanenin tenekeleri” diye ilgilenmemiştim. Ama belli bir konuda belli bir birikim olunca işin rengi değişiyor. İnsan bir zamanlar eskici depolarında işe yaramaz diyerek bir kenara fırlattığı objelere bu kez hayran hayran bakakalıyor.
Kitapta benim bugüne değin hiç görmediğim bazı aletler de var. Örneğin “bide”. Benim bildiğim “bide”, 60’lı yıllarda İstanbul’un eski apartmanlarında, günümüzde ise ancak bazı lüks otellerde klozetin yanı başında çoğumuzun neye yaradığını anlamadığı, klozet benzeri nesnedir. Peki ya 1748’de bide ne menem bir şeydi? Kitapta, özellikle kadınların belden aşağı kısımlarının temizliği için kullanılan “bide”nin 1748’lerde nasıl bir alet olduğuna dair örnekler de var, ayrıca aletin kullanılışı esprili bir gravürle de anlatılmış.
İlginç bidelerin yanı sıra çoğu kez muhteşem porselen - pirinç objeler olarak karşımıza çıkan “irigatörler” ya da anlaşılır adıyla “lavman cihazları” da kitapta yer alıyor. Bunlar zaman zaman benim de eskicilerde tesadüf ettiğim ucuz makineler… Yine pirinçten imal edilen ve neredeyse tüm eski eczanelerimizde kullanılmış ovül kalıpları da kitapta bir örnekle yer almış.
Kitapta ilk kez gördüğüm bir diğer ilginç obje de “sülük kapları”…1760’lı yıllara tarihlenen bu kapları da eczacılık tarihi ve tıp tarihi müzelerimizde yer alması gereken bir obje olarak bir kenara koyuyorum. Ve geliyorum beni en çok etkileyen objeye:
Bu bir tiryak kabı. 1624 tarihli bu kabın üzerinde Fransa ve Navarre krallıklarının amblemleri bulunuyor ürün açıklaması ise “Theriaca Magna Andromachi Senioris” şeklinde. Yani bu kabın içinde sunulan tiryakın bu konuda en büyük uzman, İmparator Neron’un hekimi Giritli Andromachus’un formülü ile hazırlanmış olduğu anlaşılıyor. Bugüne değin neredeyse bütün eczacılık tarihi kitaplarında ve müzelerinde rastladığımız o görkemli porselen tiryak kavanozlarından sonra böyle bir metal tiryak kabına rastlamak gerçekten heyecan verici. Oldukça da büyük, yüksekliği 91 cm’i eni 40 cm’i buluyor. Fotoğrafın yan tarafında Andromachus’un Tiryak formülü de yer alıyor ve asıl formülü bulan kişinin Pontus Kralı Mithridates olduğu vurgulanmış. Ayrıca bir küçük yorum da yapılmış: Günümüzde bu formülün ne derece her derde deva bir ilaç olduğu konusu tartışılsa da Tiryak’ın 2000 yıldan fazla tedavi alanında kullanılmış olduğu da yadsınamaz bir gerçektir denilmiş.
Kitabın kapağında Molière’in ünlü komedisi “Le Malade imaginaire”’in (Hastalık Hastası) önemli tiplerinden hekim “Mösyö Diafoirus” resmedilmiş ve kitabın içindeki en ilginç aletlerden bir “bide”ye de yer verilmiş.
Tüm Yazıları (793)
