Bu yazımda son zamanlarda, ekinaseyanın etkisi üzerinde uyanan bazı şüpheleri aydınlatıcı ve “eczacı olarak ne yapmamız gerekir?” sorusunun cevabını vermeye çalışacağım. Dolayısıyla diğer hususlardan bahsetmeyeceğim. Ekinaseyanın Echinacea angustifolia, purpurea, pallida (Asteraceae) türleri drog ve diğer ürünlerin elde edilişinde kullanılmaktadır. Bu türler, Kuzey Amerika’da yabani olarak yetişir, ABD ve bazı ülkelerde yaygın bir şekilde kültürleri yapılır ve kültür bitkilerinden elde edilen ürünler kullanılmaktadır. Avrupa Farmakopesinde de bu türlerle ilgili 4 monograf bulunmaktadır.
KİMYASAL YAPI
Echinacea türlerinin etkilerini alkamidler, poliholozitler, kafeik asit ve türevleri (ekinakozit, kikorik ve klorojenik asit, sinarin) sağladığı düşünülmektedir. Ayrıca flavonoitler (toprak üstü kısımlarında), uçucu yağlar, poliasetilenler, tussilagin, izotussilagin, glikoproteinler, steroller, mineraller, yağ asitleri de bulunmaktadır.
ETKİ VE KULLANILIŞ
Ekinaseyanın etki ve kullanılışı üzerinde çok sayıda çalışma bulunmaktadır. En çok kullanıldığı rahatsızlık üst solunum yolu enfeksiyonlarıdır. Ekinaseyanın etkisinden daha çok taşıdığı poliholozitlerin mesul olduğu kabul edilmektedir. Yapılan araştırmalar kafeik asit türevlerinin, alkamidlerin vb maddelerin de etkiye katıldıklarını hatta bazılarının benzer etkilere sahip olduğunu veya meydana gelen etkinin bir kısmını açıkladığını göstermiştir. Bu yüzden, etkinin ekinaseyada bulunan maddelerin müşterek etkisi olduğunu kabul etmek daha doğrudur.
Farmakolojik ve klinik çalışmalar sonucu ekinaseyanın tespit edilen en önemli etkisinin antienfeksiyöz ve immunostimulan etki olduğu tespit edilmiştir. ESCOP monograflarında (2009) E. angustifolia, pallida, purpurea’nın kök, E. purpurea’nın ise herba monografı bulunmaktadır. Bu monograflarda hepsi için “tekrarlayan soğuk algınlığının tedavisinde ve profilaksisinde destekleyici” şeklinde kullanılış verilmiş, E. purpurea herbası ve preparatları için “ürogenital sistem enfeksiyonlarında” dahilen ve “yüzeysel yaraların tedavisinde yardımcı” olarak kullanılabileceği de belirtilmiştir.
Dünya Sağlık Teşkilatı’nın monograflarında benzer kullanımlar verilmektedir. EMEA (European Medicines Agency – Avrupa İlaç Kurumu) AB’nin ilaç ile ilgili konularda yetkili kurumudur. EMEA’nın bitkisel ürünlerle ilgili komitesi monograflar (CHM-Community Herbal Monographs) yayınlamaktadır. 4 ekinaseya monografı yayınlanmıştır: E. angustifolia, pallida, purpurea’nın kök ve E. purpurea’nın taze herba monografı. İlk 3 droğun geleneksel kullanımı “soğuk algınlığının tedavisinde destekleyici” olarak kabul edilmiştir. E. Purpurea’nın taze herbasından elde edilen ürünler bitkisel ilaç olarak “soğuk algınlığının tedavisi ve kısa süreli korunma”şeklinde kullanım, “ciltteki küçük yaraların tedavisi”de geleneksel kullanım olarak değerlendirilmiştir. Yani E. Purpurea’nın taze herbasının sıkılması ile elde edilen usare, kurutulmuş usare veya toprak üstü kısmından hazırlanan ekstre üzerinde yapılan araştırmalar bitkisel ilaç olarak değerlendirilebilecek sayı ve kalitededir, diğer türlerde ise çalışmalar henüz tam yeterli olmadığı için geleneksel kullanım sınıfında bırakılmıştır.
DİĞER ETKİLER
Ekinaseyanın yara iyi edici, antioksidan, genital herpes virüsüne karşı, kemoterapinin yan etkilerini azaltıcı gibi etkilerinin bulunduğu da gösterilmiştir
KULLANILAN KISIMLAR
Ekinaseya türlerinin kurutulmuş kökü (çay olarak), köklerden hazırlanan tentür, ekstrefluit, sulu veya %10-20 hidroalkolik çözeltileri ve bunların ekstreleri ; E. purpurea’nın ise, taze toprak üstü kısımlarının sıkılmasıyla elde edilen usarenin %22’lik etanolle stabilize edilmiş çözeltisi veya kurutulmuş usaresi kullanılmaktadır. Yukarıdaki şekillerde hazırlanan ürünler tek başına veya başka bitkilerle karışım halinde, solüsyon, şurup, tablet, kapsül ve bitkisel çay halinde piyasada bulunmaktadır.
EKINASEYA PREPARATLARI
Ekinaseya hem gıda (bitkisel çaylardan dolayı) ve gıda desteği hem de bitkisel ilaç olarak kullanıma sahip bitkilerden biridir. Çay olarak kullanım daha çok gıda mevzuatına tabi çaylarda görülmektedir. Bitki EHIA (European Herbal Infusions Association) listesinde bulunmaktadır. Echinacea türlerinden elde edilen özel ekstraktlardan hazırlanan ilaçlar (Echinacin - Madaus) ve standart ekstreler, solüsyon, şurup, tablet gibi ilaç formlarda bağışıklık sistemini desteklemede kürler halinde uygulanmakta veya soğuk algınlığı vb enfeksiyonlar başladıktan sonra enfeksiyon süresini kısaltmada, belirtilerini azaltmada kullanılmaktadır .
ÜRÜNLERİN HALKA ARZI
Ülkemizde, daha çok ekinaseyadan hazırlanan çay ve gıda takviyeleri bulunmaktadır. Bu ürünlerin izni Tarım Bakanlığı’ndan alınmaktadır. Bitki Listesi’nde (P-Pozitif) olarak yer almaktadır. Avrupa Birliği ülkelerinde de durum benzerdir. Dolayısıyla hem ülkemizde hem de Avrupa Birliği ülkelerinde hekim tavsiyesine ihtiyaç olmadan genellikle eczane dışı veya bazen de eczaneler yoluyla satılmaktadır. Bitkisel ilaç özelliğinde olan çözelti ve tabletlerin satış izni Avrupa Birliği ülkelerinde ülkenin Sağlık Bakanlığı’ndan genellikle “Geleneksel Kullanıma Sahip İlaç” olarak izin almakta ve eczanelerde OTC ürünü olarak satılmaktadır. Ülkemizde ise Sağlık Bakanlığı Ara Ürün Komisyonu’ndan izin almış tek ekinaseya preparatı bulunmaktadır.
